Chuỗi giá trị cho chúng ta một cái nhìn bao quát, giúp ta phân tích những yếu tố ảnh hưởng tới quyết định của một tổ chức hay ngành nghề. Từ đó, ta có thể lên kế hoạch toàn diện và hiệu quả hơn, tác động đúng nơi, đúng thời điểm hơn, cho nông nghiệp và cho cả thiên nhiên nữa.

Mỗi chúng ta

Mỗi chúng ta đều có chung những nhu cầu như được sống, được tự do, được mưu cầu hạnh phúc [1], được đóng góp cho tập thể [2]. Theo Will Grant, mỗi người đều có thể đóng góp ở 4 mức độ hành động cơ bản như sau [3]:

1. Hành động đơn lẻ: Chúng ta có thể tái chế rác, tiết giảm tiêu dùng các sản phẩm có hại cho môi trường.

2. Hành động cùng gia đình và bạn bè: Chúng ta có thể kêu gọi những người thân cùng làm những hành động đơn lẻ trên, hoặc dùng năng lượng mặt trời cho cả gia đình, hoặc cùng nhau mua chung thực phẩm để hỗ trợ những nông trại sản xuất giảm thiểu hóa chất tổng hợp.

3. Hành động cùng cộng đồng và tổ chức địa phương: Chúng ta có thể vận động trường học hoặc công ty của mình tổ chức thêm các chương trình ngoại khóa, hoặc vận động khu phố trồng thêm cây cho công viên, hoặc cố gắng sắp xếp để gặp được Chủ tịch Ủy ban nhân dân Quận, huyện, Tỉnh, thành nhằm nêu ra ý kiến. Ở mức độ này, chúng ta tác động đến tập thể và tổ chức, nhưng vẫn được biết tới như một con người bằng xương bằng thịt thông qua gặp gỡ, nói chuyện, …

4. Hành động cùng nền kinh tế và luật pháp: Chúng ta có thể bầu cử, nộp đơn khởi kiện các đơn vị gây ô nhiễm như Formosa, tham gia các tổ chức vận động điều chỉnh luật, tổ chức các phong trào tẩy chay sản phẩm, bãi công, …

Video: Grant, W. (2018). Four Levels of Action.
Nguồn: Southern Oregon Drawdown Youtube Channel.

Trong các phong trào yêu cầu quyền lợi cho các nhóm yếu thế, bị áp bức như công nhân, người dân các nước thuộc địa,  trẻ em, và gần đây hơn là cho môi trường và sinh vật sống, các hành động ở mức độ 1 và 4 thường được nhấn mạnh.

Tuy vậy, chúng ta có sức ảnh hưởng lớn nhất ở mức 2 và 3, đặc biệt là ở mức 3. Khi chúng ta thay đổi một tổ chức địa phương mà chúng ta là một thành viên, chúng ta không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống của chính mình, mà còn là của vài chục, vài trăm, có khi vài ngàn người khác. Những thí nghiệm mẫu này có thể làm ví dụ cho các tổ chức khác làm theo.

Chẳng hạn, chúng ta muốn phủ xanh trường học, công ty hay khu phố của mình. Đó là một việc có thể làm được. Chúng ta có thể làm dự án đó từ đầu đến cuối trong một, hai năm. Chúng ta có thể nói chuyện với từng người có liên quan, có thể tính toán chi phí, có thể kêu gọi thêm vài người cùng giúp. Và chúng ta có thể làm vào giờ rảnh, không cần làm việc này toàn thời gian.

Chính các cuộc nói chuyện, các tương tác đó là mấu chốt của thay đổi. Sự trao đổi suy nghĩ, mong muốn của từng người cũng có ích như việc phủ xanh vậy. Chúng ta dần nhận ra chí ít thì cũng có thể làm một cái gì đó. Và nếu một ngôi trường, một công ty làm được, những ngôi trường và công ty khác cũng sẽ đặt câu hỏi là họ có làm được không, và biết đâu đó sẽ trở thành tiêu chuẩn cho cả quận, cả ngành.

Hình 1: Nhà khoa học Nguyễn Thanh Mỹ giới thiệu Tập đoàn Mỹ Lan, chuyên sản xuất phân bón và thiết bị nông nghiệp thông minh, sản phẩm hóa dược, và quang điện tử cho thị trường trong nước và quốc tế. Toàn bộ nước thải của Mỹ Lan đều được xử lý bằng những phương pháp sinh học tiên tiến nhất, gồm các loại cây cỏ và đá tự nhiên. Tập đoàn Mỹ Lan đã dẫn đầu toàn tỉnh Trà Vinh không chỉ về công nghệ mà còn về giá trị cho nhân viên và môi trường.
Nguồn ảnh: nhipcaudautu.vn. Nguồn tin: cafebiz.vn.

Mỗi doanh nhân

Khái niệm “chuỗi giá trị” nằm trong hệ tư tưởng về chiến lược kinh doanh của Michael Porter [4]. Áp dụng đúng cách, phân tích chuỗi giá trị sẽ giúp mỗi doanh nghiệp tăng biên độ lợi nhuận và giảm rủi ro.

Lấy một ví dụ – ngành rau củ quả tại Việt Nam, vốn gặp nhiều áp lực cạnh tranh [5], dẫn đến biên độ lợi nhuận thấp. Về mặt thị trường, người mua có thể gây áp lực vì họ có nhiều sự lựa chọn – rất nhiều cơ sở có thể trồng và bán rau củ quả. Ngoài ra, họ có thể từ chối mua hàng trong một vài ngày, và mặt hàng tươi sống sẽ hư hỏng và bị giảm giá trị rất nhiều. Về mặt vật tư, số nông dân luôn nhiều hơn số cơ sở có khả năng sản xuất phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Do đó, người nông dân ít có khả năng thương lượng giá.

Mỗi doanh nhân có thể áp dụng khái niệm “chuỗi giá trị” để bổ sung cho một khái niệm cũ hơn là “chuỗi cung ứng”. Với góc nhìn của chuỗi cung ứng, doanh nghiệp sẽ tập trung vào đo lường và tối ưu hóa quá trình vận hành, bằng cách phối hợp các cấu phần như nhà xưởng, kho, và phương tiện vận tải, nhằm sản xuất và phân phối hàng hóa đến đúng nơi trong thời gian ngắn nhất, với giá thành thấp nhất, và chất lượng đảm bảo [6].

Với góc nhìn “chuỗi giá trị”, không chỉ đơn thuần là tối ưu hóa năng suất, doanh nghiệp sẽ tập trung vào các hoạt động như phân tích xu hướng thị trường và nghiên cứu phát triển sản phẩm mới. Bằng cách mang lại những giá trị cao hơn, chính xác hơn so với nhu cầu của khách hàng, mỗi doanh nhân có thể tạo ra các tiểu ngành có biên độ lợi nhuận cao hơn, như thực phẩm chức năng, chế phẩm sinh học, …

Hình 2: Mỹ chũ rau củ được chế biến từ nguyên liệu thô để nâng giá trị.
Nguồn: https://www.facebook.com/Taman-Eco-111235907032555

Ngoài ra, ngành nông nghiệp vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn các ngành hàng khác, do nguy cơ thời tiết, khoảng cách địa lý, các vấn đề về cấu trúc như thiếu hụt thông tin và dòng vốn ở nông thôn, … [7] Khả năng phản ứng của vùng sản xuất thường đi chậm so với thay đổi của các mắt xích khác, ví dụ nếu thị trường đột ngột tẩy chay thịt heo do một loạt phóng sự về lò giết mổ, hoặc nhà máy đột xuất yêu cầu tăng khối lượng để đáp ứng đơn hàng, thì người nuôi trồng không kịp trở tay. Sử dụng mô hình chuỗi giá trị sẽ giúp chúng ta lường trước được các nguy cơ rủi ro, và áp dụng các biện pháp giảm thiểu rủi ro hợp lý như bảo hiểm, đa dạng hóa, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, …

Hình 3: Hạn mặn khốc liệt hầu như đã bao trùm khắp các tỉnh ĐBSCL, hàng nghìn héc ta lúa đông xuân 2019 – 2020 nguy cơ mất trắng.
Nguồn: tienphong.vn

Mỗi nhà công tác xã hội

Các thảm kịch của môi trường, đói nghèo, bất bình đẳng, …, đều là phần nổi của một tảng băng chìm gồm các yếu tố mang tính hệ thống, phụ thuộc lẫn nhau. Để giải quyết chúng, các biện pháp cứu trợ ngày càng nhường chỗ cho các biện pháp bồi đắp và phát huy nội lực của cộng đồng.

Hơn nữa, với tần suất và biên độ ngày càng tăng của các biến động trên thế giới, chẳng hạn như những đợt giá nông sản và giá dầu vọt lên hoặc sụt xuống ngoài tầm kiểm soát, những ảnh hưởng nặng nề và khó lường trước của biến đổi khí hậu, dịch bệnh truyền nhiễm, cũng như tốc độ của phát triển công nghệ và toàn cầu hóa – đô thị hóa, giải pháp cho các vấn đề xã hội không thể chỉ đến từ một bên thứ ba, mà chính là từ khả năng cải tiến, thích ứng kịp thời của cộng đồng thụ hưởng.

Các cải tiến thường xuất hiện thông qua tương tác giữa nhiều tác nhân, đến từ nhiều góc nhìn và có nhiều kỹ năng, nguồn lực khác nhau. Mô hình chuỗi giá trị cho chúng ta thấy các nhóm tác nhân và mối quan hệ giữa họ. Từ đó, chúng ta không chỉ có thể xác định chuỗi giá trị nào, tác nhân nào sẽ là then chốt để can thiệp và hỗ trợ đúng chỗ, mà còn có thể tạo ra các sân chơi cho những tác nhân này tương tác với nhau, làm nền tảng để họ có cơ hội hợp tác và sáng tạo.


[1] Hồ, C. M. (1945). Tuyên ngôn độc lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

[2] Max-Neef, M. A. (1992). Human scale development: conception, application and further reflections (No. 04; HC125, M3.).

[3] Grant, W. (2018). Four level of actions. Theo https://connect.pachamama.org/way-3, truy cập ngày 25/04/2020.

[4] Porter, M. E., & Advantage, C. (1985). Creating and sustaining superior performance. Competitive advantage, 167, 167-206.

[5] Porter, M. E. (2008). The five competitive forces that shape strategy. Harvard business review, 86(1), 25-40.

[6] Bolstorff, P., & Rosenbaum, R. (2003). Supply chain excellence: A handbook for dramatic improvement using the SCOR model. Journal of Supply Chain Management, 39(4), 38.

[7] Hernández, E. (2017). Những chiến lược sáng tạo về quản lý rủi ro trong tài chính nông nghiệp và nông thôn: Kinh nghiệm ở Đông Nam Á. NXB Nông Nghiệp. Nhóm dịch Green Edu dịch từ tài liệu gốc của FAO.